ยุทธศาสตร์ชาติ แผนแม่บท และแผน 13 เกี่ยวอะไรกับข้อสอบนักวิเคราะห์นโยบายและแผน?

สรุปสั้น ๆ: ถ้าจำความสัมพันธ์ของแผนไม่ออก ให้คิดเป็นคำถาม 4 ข้อ

ประเทศจะไปไหน? → ยุทธศาสตร์ชาติ
ต้องขับเคลื่อนเป้าหมายอะไร? → แผนระดับที่ 2
หน่วยงานจะทำอะไร? → แผนระดับที่ 3
จะทำให้เกิดผลจริงอย่างไร? → แผนงาน / โครงการ / งบประมาณ / ตัวชี้วัด

สำหรับคนที่กำลังเตรียมสอบ นักวิเคราะห์นโยบายและแผน คำว่า “ยุทธศาสตร์ชาติ”, “แผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติ” และ “แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 13” เป็นหัวข้อที่เจอบ่อยและดูเหมือนต้องจำเอกสารจำนวนมาก

แต่จริง ๆ แล้ว สิ่งสำคัญกว่าการจำรายละเอียดทีละหน้า คือการเข้าใจว่า

แผนแต่ละระดับทำหน้าที่อะไร และเชื่อมกันอย่างไร

เพราะงานของนักวิเคราะห์นโยบายและแผนไม่ได้หยุดอยู่ที่การอ่านแผน แต่ต้องสามารถนำเป้าหมายระดับประเทศมาวิเคราะห์และถ่ายทอดต่อเป็น

นโยบาย → แผนงาน → โครงการ → งบประมาณ → ตัวชี้วัด → การติดตามประเมินผล

บทความนี้จะช่วยจัดระบบเรื่องนี้ให้อยู่ในภาพเดียว

---

ก่อนอื่น ต้องเข้าใจ “แผน 3 ระดับ”

ระบบการวางแผนของประเทศสามารถมองเป็น 3 ระดับหลัก

แผนระดับที่ 1

คือ ยุทธศาสตร์ชาติ

เป็นกรอบเป้าหมายการพัฒนาประเทศในระยะยาว

แผนระดับที่ 2

เป็นแผนที่ช่วยถ่ายทอดเป้าหมายของยุทธศาสตร์ชาติและทิศทางการพัฒนาประเทศไปสู่การปฏิบัติ

ตัวอย่างสำคัญ ได้แก่

• แผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติ
• แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ
• แผนระดับชาติอื่นตามที่กำหนด

แผนระดับที่ 3

เป็นแผนสำหรับการดำเนินงานของหน่วยงาน เช่น

• แผนปฏิบัติราชการระยะ 5 ปี
• แผนปฏิบัติราชการรายปี
• แผนปฏิบัติการด้านต่าง ๆ

จากนั้นจึงถ่ายทอดลงไปเป็น

แผนงาน → โครงการ → กิจกรรม → งบประมาณ → ตัวชี้วัด

จุดที่มักจำผิด:
แผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติและแผนพัฒนาฯ ฉบับที่ 13 เป็น แผนระดับที่ 2 เหมือนกัน ไม่ควรจำว่าแผน 13 เป็นแผนที่อยู่ “ใต้” แผนแม่บทโดยตรง

---

1. ยุทธศาสตร์ชาติ คืออะไร?

ยุทธศาสตร์ชาติ พ.ศ. 2561–2580 เป็นแผนระดับที่ 1

ถ้าจะอธิบายแบบง่ายที่สุด ยุทธศาสตร์ชาติทำหน้าที่ตอบคำถามว่า

“ในระยะยาว ประเทศไทยต้องการไปอยู่ตรงไหน?”

ยุทธศาสตร์ชาติแบ่งออกเป็น 6 ด้าน ได้แก่

1. ด้านความมั่นคง
2. ด้านการสร้างความสามารถในการแข่งขัน
3. ด้านการพัฒนาและเสริมสร้างศักยภาพทรัพยากรมนุษย์
4. ด้านการสร้างโอกาสและความเสมอภาคทางสังคม
5. ด้านการสร้างการเติบโตบนคุณภาพชีวิตที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม
6. ด้านการปรับสมดุลและพัฒนาระบบการบริหารจัดการภาครัฐ

สำหรับนักวิเคราะห์นโยบายและแผน ไม่ควรหยุดแค่จำชื่อยุทธศาสตร์ทั้ง 6 ด้าน

ควรฝึกคิดต่อว่า

• ปัญหานี้สัมพันธ์กับยุทธศาสตร์ด้านใด?
• นโยบายนี้ต้องการขับเคลื่อนเป้าหมายอะไร?
• หน่วยงานของเรามีบทบาทอย่างไร?
• โครงการที่กำลังวิเคราะห์ช่วยเป้าหมายระดับประเทศอย่างไร?

ตัวอย่างเช่น

หากรัฐต้องการเพิ่มมูลค่าสินค้าเกษตรและยกระดับความสามารถในการแข่งขันของเกษตรกร ประเด็นดังกล่าวสามารถเชื่อมกับ ยุทธศาสตร์ด้านการสร้างความสามารถในการแข่งขัน

ดังนั้นเวลาทำข้อสอบ อย่าถามเพียง

“ยุทธศาสตร์มีกี่ด้าน?”

แต่ให้ถามด้วยว่า

“สถานการณ์นี้สัมพันธ์กับยุทธศาสตร์ด้านใด เพราะอะไร?”

---

2. แผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติ คืออะไร?

ถ้ายุทธศาสตร์ชาติบอกว่า

“ประเทศต้องไปทางไหน”

แผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติจะช่วยขยายว่า

“ต้องขับเคลื่อนประเด็นและเป้าหมายอะไร เพื่อให้ยุทธศาสตร์ชาติบรรลุผล?”

ปัจจุบันใช้ แผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติ พ.ศ. 2566–2580 (ฉบับแก้ไขเพิ่มเติม)

แผนแม่บทจะทำให้เป้าหมายระดับยุทธศาสตร์มีรายละเอียดมากขึ้น เช่น

• ประเด็นการพัฒนา
• เป้าหมาย
• แผนย่อย
• ตัวชี้วัด
• หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

สำหรับคนสอบนักวิเคราะห์นโยบายและแผน สิ่งที่ควรฝึกคือการมองว่า

ยุทธศาสตร์ระดับใหญ่ → ถูกแปลงเป็นเป้าหมายที่หน่วยงานสามารถขับเคลื่อนได้อย่างไร

ตัวอย่างในภาคการเกษตร อาจต้องมองเชื่อมไปถึงประเด็นอย่าง

• การเกษตร
• เศรษฐกิจฐานราก
• การจัดการน้ำ
• การเติบโตอย่างยั่งยืน
• การวิจัยและนวัตกรรม
• ประสิทธิภาพภาครัฐ

ไม่ควรมองว่านโยบายหนึ่งเรื่องจะสัมพันธ์กับแผนแม่บทเพียงประเด็นเดียวเสมอไป

---

3. แผนพัฒนาฯ ฉบับที่ 13 คืออะไร?

แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 13 ครอบคลุมช่วง พ.ศ. 2566–2570

แผนนี้เป็น แผนระดับที่ 2

ถ้ายุทธศาสตร์ชาติเป็นภาพระยะยาวของประเทศ แผน 13 จะช่วยตอบว่า

“ในช่วง 5 ปีนี้ ประเทศควรเร่งเปลี่ยนแปลงเรื่องอะไร?”

แผน 13 กำหนดทิศทางการพัฒนาผ่าน 13 หมุดหมาย

สำหรับคนที่เกี่ยวข้องกับกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ จุดที่เห็นความสัมพันธ์ได้ชัดมากคือ

หมุดหมายที่ 1

ไทยเป็นประเทศชั้นนำด้านสินค้าเกษตรและเกษตรแปรรูปมูลค่าสูง

ประเด็นนี้เกี่ยวข้องกับเรื่อง เช่น

• การเพิ่มมูลค่าสินค้าเกษตร
• การเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต
• การลดต้นทุน
• การใช้เทคโนโลยีและนวัตกรรม
• การพัฒนาคุณภาพสินค้า
• การเพิ่มศักยภาพเกษตรกร
• การแข่งขันของภาคเกษตร

แต่คนสอบไม่ควรอ่านเฉพาะหมุดหมายที่ 1

เพราะงานด้านการเกษตรยังสัมพันธ์กับเรื่อง

• การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
• ทรัพยากรธรรมชาติ
• น้ำ
• เศรษฐกิจหมุนเวียน
• ความเหลื่อมล้ำ
• ภาครัฐที่มีประสิทธิภาพ

ด้วย

---

ยุทธศาสตร์ชาติ แผนแม่บท และแผน 13 ต่างกันอย่างไร?

จำให้ถูก: แผนแม่บทฯ กับแผน 13 ไม่ได้อยู่บน–ล่างกัน แต่เป็นแผนระดับที่ 2 ที่มีบทบาทต่างกัน

---

แล้วแผนของกระทรวงหรือหน่วยงานอยู่ตรงไหน?

หลังจากมีเป้าหมายระดับประเทศแล้ว หน่วยงานต้องนำเป้าหมายเหล่านั้นมาสู่การปฏิบัติ

ตรงนี้คือบทบาทของ แผนระดับที่ 3

ตัวอย่างเช่น กระทรวงเกษตรและสหกรณ์มี

แผนปฏิบัติราชการของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ระยะ 5 ปี พ.ศ. 2566–2570

ซึ่งใช้เป็นกรอบขับเคลื่อนภารกิจของกระทรวงให้สอดคล้องกับยุทธศาสตร์ชาติ แผนแม่บท และแผนอื่นที่เกี่ยวข้อง

ดังนั้นภาพรวมจึงเป็น

ยุทธศาสตร์ชาติ
↓
กำหนดทิศทางประเทศ

แผนระดับที่ 2
↓
กำหนดเป้าหมายและจุดเน้น

แผนปฏิบัติราชการของหน่วยงาน
↓
กำหนดว่าหน่วยงานจะทำอะไร

แผนงาน / โครงการ
↓
กำหนดกิจกรรม งบประมาณ และตัวชี้วัด

ติดตามและประเมินผล
↓
ตรวจว่าผลที่เกิดขึ้นช่วยเป้าหมายระดับบนจริงหรือไม่

นี่คือความสัมพันธ์ที่คนสอบนักวิเคราะห์นโยบายและแผนควรเข้าใจมากที่สุด

---

ทำไมเรื่องนี้ถึงออกสอบนักวิเคราะห์นโยบายและแผน?

เพราะหน้าที่ของนักวิเคราะห์นโยบายและแผนไม่ได้มีแค่ “เขียนแผน”

แต่ต้องทำงานกับวงจรทั้งหมด เช่น

• วิเคราะห์ปัญหา
• วิเคราะห์สถานการณ์
• ศึกษานโยบาย
• เชื่อมยุทธศาสตร์
• จัดทำแผน
• จัดทำโครงการ
• จัดทำงบประมาณ
• กำหนดตัวชี้วัด
• ติดตามผล
• ประเมินผล

ดังนั้นโจทย์อาจไม่ได้ถามตรง ๆ ว่า

“แผนนี้อยู่ระดับไหน?”

อย่างเดียว

แต่อาจให้สถานการณ์มาแล้วถามว่า

โครงการนี้สอดคล้องกับเป้าหมายใด?

หรือ

การดำเนินงานของหน่วยงานควรถ่ายทอดมาจากแผนระดับใด?

หรือ

ตัวชี้วัดของโครงการสัมพันธ์กับเป้าหมายระดับบนอย่างไร?

นี่จึงเป็นเนื้อหาที่ต้องใช้ทั้ง ความจำและความเข้าใจความสัมพันธ์

---

ตัวอย่างการเชื่อมแผนแบบนักวิเคราะห์ฯ

สมมติมีโจทย์ว่า

รัฐต้องการส่งเสริมให้เกษตรกรผลิตสินค้าเกษตรมูลค่าสูง โดยใช้เทคโนโลยีและนวัตกรรม เพื่อลดต้นทุนและเพิ่มรายได้

อย่ารีบคิดแค่ “ต้องจัดอบรมอะไร”

ให้ไล่แบบนี้

1. ปัญหา

สินค้าเกษตรสร้างมูลค่าเพิ่มต่ำ หรือเกษตรกรมีต้นทุนสูง

2. ยุทธศาสตร์ชาติ

พิจารณาความสัมพันธ์กับ ด้านการสร้างความสามารถในการแข่งขัน

3. แผนแม่บท

พิจารณาประเด็นที่เกี่ยวข้อง เช่น การเกษตร

4. แผน 13

เชื่อมกับ หมุดหมายที่ 1 ไทยเป็นประเทศชั้นนำด้านสินค้าเกษตรและเกษตรแปรรูปมูลค่าสูง

5. แผนของหน่วยงาน

ตรวจว่าเป้าหมายหรือแนวทางของกระทรวงรองรับเรื่องนี้อย่างไร

6. โครงการ

จึงค่อยกำหนด

• วัตถุประสงค์
• กลุ่มเป้าหมาย
• กิจกรรม
• งบประมาณ
• Output
• Outcome
• ตัวชี้วัด

นี่คือวิธีคิดที่ใกล้กับงานนักวิเคราะห์ฯ มากกว่าการจำชื่อแผนอย่างเดียว

---

ถ้าจะอ่านสอบ ควรจำอะไร?

แบ่งการอ่านเป็น 4 ชั้น

ชั้นที่ 1 — โครงสร้าง

ต้องตอบให้ได้ว่า

• ยุทธศาสตร์ชาติอยู่ระดับไหน
• แผนแม่บทอยู่ระดับไหน
• แผน 13 อยู่ระดับไหน
• แผนระดับที่ 3 คืออะไร

ถ้ายังสับสนตรงนี้ อย่าเพิ่งลงรายละเอียด

ชั้นที่ 2 — เป้าหมายสำคัญ

ทบทวน

• ยุทธศาสตร์ชาติ 6 ด้าน
• ประเด็นแผนแม่บทที่เกี่ยวข้อง
• เป้าหมายและหมุดหมายสำคัญของแผน 13
• เป้าหมายของหน่วยงานที่กำลังสอบ

ชั้นที่ 3 — ความสัมพันธ์

ลองเลือกนโยบายหรือโครงการหนึ่งเรื่อง แล้วถามว่า

“เรื่องนี้เชื่อมกับแผนอะไรบ้าง เพราะอะไร?”

ชั้นที่ 4 — การประยุกต์

ฝึกจากสถานการณ์ เช่น

• รายได้เกษตรกร
• ภัยแล้ง
• น้ำ
• Smart Farming
• สินค้าเกษตรมูลค่าสูง
• Climate Change
• หนี้เกษตรกร
• การเพิ่มประสิทธิภาพภาครัฐ

แล้วลองเชื่อมกลับไปยังยุทธศาสตร์ แผน และโครงการ

---

จุดที่คนสอบมักจำผิด

1. จำว่าแผน 13 อยู่ใต้แผนแม่บท

ไม่ถูกต้องในเชิงระดับของแผน เพราะทั้งสองเป็น แผนระดับที่ 2

2. จำชื่อแผนได้ แต่ไม่รู้ว่าใช้ทำอะไร

ข้อสอบนักวิเคราะห์ฯ อาจวัดการเชื่อมโยง ไม่ใช่เพียงการท่องชื่อ

3. คิดว่าแผนงานกับโครงการเป็นเรื่องเดียวกับยุทธศาสตร์

ยุทธศาสตร์เป็นทิศทางระดับใหญ่ ขณะที่แผนงานและโครงการเป็นเครื่องมือในการนำเป้าหมายไปปฏิบัติ

4. อ่านแต่แผนระดับประเทศ ไม่อ่านแผนหน่วยงาน

สำหรับข้อสอบเฉพาะหน่วยงาน ต้องเข้าใจด้วยว่าองค์กรที่สมัครสอบ นำแผนระดับประเทศไปใช้อย่างไร

---

เรื่องนี้เกี่ยวกับข้อสอบนักวิเคราะห์นโยบายและแผน สป.กษ. 2569 อย่างไร?

สำหรับตำแหน่ง นักวิเคราะห์นโยบายและแผนปฏิบัติการ สำนักงานปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ขอบเขตสอบระบุโดยตรงถึง

• ยุทธศาสตร์ชาติ
• แผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติ
• แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 13
• แผนด้านการเกษตรและสหกรณ์
• แผนของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์
• แผนของสำนักงานปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์

ดังนั้นหัวข้อนี้ถือเป็นหนึ่งในแกนหลักของการเตรียมสอบตำแหน่งดังกล่าว

หากต้องการดูภาพรวมขอบเขตทั้ง 5 กลุ่ม สามารถอ่าน เตรียมสอบนักวิเคราะห์นโยบายและแผน สป.กษ. 2569 ต้องอ่านอะไรบ้าง?

และถ้ากำลังเตรียมเรื่องกฎหมายควบคู่กัน สามารถอ่าน นักวิเคราะห์นโยบายและแผน สป.กษ. 2569 ต้องอ่านกฎหมายอะไรบ้าง?

---

ใช้แพ็กเกจ [สป.กษ.] นักวิเคราะห์นโยบายและแผน ทบทวนเรื่องนี้อย่างไร?

ภายในแพ็กเกจ Sobdai มีการจัดเนื้อหาในหมวด นโยบายและแผน แยกเป็นเรื่อง เพื่อช่วยให้ทบทวนเป็นลำดับ เช่น

• ยุทธศาสตร์ชาติ
• แผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติ
• แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 13
• แผนและนโยบายด้านการเกษตร
• การกำหนดแผนยุทธศาสตร์
• แผนปฏิบัติราชการที่เกี่ยวข้อง

วิธีใช้ที่แนะนำคือ

เข้าใจระบบแผน 3 ระดับก่อน
↓
อ่านสรุปแต่ละแผน
↓
ทำข้อสอบ
↓
ดูว่าผิดเรื่องไหน
↓
กลับไปทบทวนเฉพาะจุด

จะมีประสิทธิภาพกว่าการพยายามอ่านเอกสารทุกฉบับตั้งแต่หน้าแรกถึงหน้าสุดท้ายโดยยังไม่เข้าใจความสัมพันธ์

หมายเหตุ: สรุปและข้อสอบฝึกทำเป็นเครื่องมือช่วยเตรียมตัว ผู้สอบควรตรวจเอกสารและแผนฉบับทางการที่มีผลใช้ในช่วงสอบประกอบด้วย

---

คำถามที่พบบ่อย

ยุทธศาสตร์ชาติกับแผนแม่บทต่างกันอย่างไร?

ยุทธศาสตร์ชาติเป็นแผนระดับที่ 1 กำหนดเป้าหมายระยะยาวของประเทศ ส่วนแผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติเป็นแผนระดับที่ 2 ที่ถ่ายทอดเป้าหมายเหล่านั้นให้ชัดขึ้นในแต่ละประเด็น

แผนแม่บทกับแผน 13 อันไหนอยู่สูงกว่ากัน?

ในระบบระดับของแผน ทั้งสองเป็น แผนระดับที่ 2 จึงไม่ควรจำว่าแผนหนึ่งอยู่ใต้แผนอีกฉบับแบบลำดับชั้นตรง ๆ

แผน 13 มีกี่หมุดหมาย?

แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 13 กำหนด 13 หมุดหมาย โดยหมุดหมายที่เกี่ยวข้องกับภาคเกษตรอย่างชัดเจนคือ หมุดหมายที่ 1 ไทยเป็นประเทศชั้นนำด้านสินค้าเกษตรและเกษตรแปรรูปมูลค่าสูง

ต้องจำทุกตัวชี้วัดไหม?

ควรเริ่มจากเข้าใจโครงสร้าง เป้าหมาย และความเชื่อมโยงก่อน แล้วค่อยเพิ่มรายละเอียด ตัวชี้วัด และค่าเป้าหมายตามน้ำหนักเนื้อหาและเวลาที่มี

---

สรุป

ถ้าต้องจำเรื่องนี้ให้เหลือภาพเดียว ให้จำว่า

ยุทธศาสตร์ชาติ
“ประเทศจะไปไหน?”

↓

แผนระดับที่ 2
“ต้องขับเคลื่อนเป้าหมายและเรื่องใด?”

↓

แผนระดับที่ 3 ของหน่วยงาน
“หน่วยงานจะทำอะไร?”

↓

แผนงาน / โครงการ / งบประมาณ / ตัวชี้วัด
“จะทำให้เกิดผลจริงและวัดผลอย่างไร?”

สำหรับนักวิเคราะห์นโยบายและแผน สิ่งสำคัญจึงไม่ใช่เพียงการจำชื่อยุทธศาสตร์หรือชื่อแผน

แต่คือความสามารถในการเชื่อม

ปัญหา → นโยบาย → ยุทธศาสตร์ → แผน → โครงการ → งบประมาณ → ตัวชี้วัด → ผลลัพธ์

เข้าด้วยกัน

เมื่อเข้าใจระบบนี้แล้ว เนื้อหายุทธศาสตร์ชาติ แผนแม่บท และแผน 13 จะไม่ใช่เอกสารหลายชุดที่ต้องจำแยกกันอีกต่อไป แต่จะกลายเป็น “ระบบเดียวกัน” ที่ใช้ทั้งในการสอบและการทำงานของนักวิเคราะห์นโยบายและแผน